En matematiko oni tre bone konas transformi\u011dojn, kiuj ne \u015dan\u011das la verecon de esprimo. Tiuj transformi\u011doj estas plej ofte uzataj por pli bona kompreno a\u016d matematika pruvo. Ekzistas difinitaj reguloj, kiuj priskribas tiujn transformi\u011dojn.<\/p>\n
a+b=c => a+b-c=0 => a-c=-b <\/cite><\/p>\n Similaj transformi\u011doj ekzistas anka\u016d en programaj lingvoj<\/cite><\/p>\n i = i+1; => i+=1; => i++; <\/cite><\/p>\n \u0108e naturaj lingvoj tio ne estas tiel evidenta, sed oni anka\u016d povas rimarki tiajn fenomenojn. Oni nur pensu pri tiu, kiom da ebloj ekzistas por esprimi unu penson. La ebleco transformi frazojn la\u016d iuj reguloj sen \u015dan\u011di la sencon de frazo, estas en komputila lingvistiko praktika a\u0135o. Tiuj transformi\u011doj estas en ma\u015dina traduko tre interesa, \u0109ar per ili oni povas malaltigi la nombro de konsiderendaj kazoj kaj supervenki la malsimilecon de gramatikoj.<\/p>\n Esperanto enhavas tre ri\u0109ajn kapablojn de vortfarado. Radikoj povas esti multoble uzataj.<\/p>\n Ofte oni povas transformigi tutajn frazpartojn al unu vorto.<\/p>\n La malavanta\u011do de tio estas, ke praktike ne estas eble krei kompletan vortaron de esperanto, kiu bazi\u011das sur vortoj, \u0109ar la nombro de eblaj vortoj, faritaj nur la\u016d reguloj de vortfarado estas tre granda. Ekzistas anka\u016d natura tendenco, ke la nombro de uzataj vortoj kreskas kaj aliaj vortoj malaperas de aktiva uzado. Tre okulfrapa estas tendenco transformigi prepoziciajn frazpartojn en funkcio de adjekto al adverboj. Alia tendenco estas uzi radikojn kiel verbo. Tiu eble estas natura evoluo de lingvo en direkto de mallongigo de frazoj por lingva \u015dparemo. Krei\u011das tre surprizaj vortfaradoj.<\/p>\n Tiuj transformi\u011doj priskribis jam de lingvisto Chomsky. La kutima ekzemplo estas:<\/p>\n Mi legis la libron. => La libro estas legita de mi. <\/cite><\/p>\n \u0108e tradukado tiuj transformi\u011doj estas ofte necesaj, \u0109ar multaj lingvoj ne havas tiel potencajn participojn a\u016d la uzo de kelkaj strukturoj estas pli strikta. Ekzemple pola lingvo ne havas venontan adverban participon.<\/p>\n Elvenonte de domo mi a\u016ddis la telefonon. => Kiam mi estis elvenonta de domo, mi a\u016ddis la telefonon. => (traduko al pola lingvo) W\u0142a\u015bnie kiedy mia\u0142em wyj\u015b\u0107 z domu, us\u0142ysza\u0142em telefon. <\/cite><\/p>\n Aliajn ekzemplojn mi priskribis jam en blogo<\/a>. \u0108iuj participoj oni povas transformi\u011di al relativa frazo. <\/cite><\/p>\n Lo\u011dantoj de tiu urbo estas ri\u0109a. Uloj, kiuj lo\u011das, en tiu urbo estas ri\u0109aj. Oni rimarkas, ke partizipoj ofte ne estas nur mallongigoj por relativa frazo, sed havas propran vivon (substantivan, adverban a\u016d adjektivan).<\/p>\n Mi jam frue rimarkis, ke por tre abundaj kapabloj de esperanta vortfarado la preparo de glosaroj estas senlima. Mi komencis per simplaj transformoj.<\/p>\n Iam la rezulto de tiu transformi\u011do post la ma\u015dina tradukado estas tute ne atendata kaj ofte ridinda.<\/p>\n Mi havas vortaron. Mi havas aron da vortoj. Mam zbi\u00f3r s\u0142\u00f3w.<\/cite><\/p>\n Kvankam la rezulto de tiu transformi\u011do ne estas kontentiga, sed estas pli bone traduki malprecize ol tute ne traduki. La uzanto de Esperantilo povas mal\u015dalti tiujn transformi\u011dojn per prefera\u0135o „Uzu inversan esperantan vortfaradon“.<\/p>\n Ofte vortfarado en nacia lingvo estas simila al esperanto. Do oni povas konstrui novan vorton en nacia lingvo la\u016d plano de esperanta vorto. Tiu funkcias tre bone por pola kaj germana lingvo ekzemple \u0109e verboj kun prepoziciaj prefiksoj.<\/p>\n Aliaj ekzemploj<\/p>\n Tiun similecon oni povas uzi duope. Unue kiel helpilo por a\u016dtomata kreado de vortaroj. La rezultan vorton oni povas pruvi per literumilo. Due dum ma\u015dina tradukado por anstata\u016digi mankantaj tradukoj en vortaro. La uzanto de Esperantilo povas mal\u015dalti tiuj transformigoj per prefera\u0135o „Derivu tradukojn a\u016dtomate“.<\/p>\n La esperanta vortfarado estas pli bona ol tiu en naciaj lingvoj, \u0109ar ili estas unuforma kaj logika. Tio eble agordas por \u0109efaj fina\u0135oj. Sed en multaj kazoj la senco de novaj vortoj ne estas klara.<\/p>\n Tio estas ka\u016dzo, ke multajn puristoj evitas tiujn formojn. La senco de vortfarado estas ofte nur klara, kiam oni konas la bazan sencon de radiko. Tiu estas por mi la pruvo, ke radikoj havas bazan naturon, kiu estas: verba, adjektiva, adverba a\u016d substantiva. Ekzemple por adjektivaj radikoj \u0109iam la transformi\u011do \u015dajnas ebla:<\/p>\n Kvankam oni ofte uzas tiuspecajn transformi\u011dojn, mi mem ilin ne \u015datas. Por substantivaj radikoj la transformi\u011do substantivo->verbo ne estas klara. Anka\u016d la adjektiva kaj adverba transformi\u011do ne estas klara. Mi esperas, ke post bona kategorio de radikoj, oni povus pli precize priskribi la sencon de unuopaj vortfaradoj.<\/p>\n \u0108ar en multaj esperantaj vortoj la senco de vorto donas nur tradicio (ekzemple fina\u0135o – um), oni povas imagi la vortaron, kiu tradukas el esperanto al esperanto. La unua tasko de tiu vortaro estus malaltigo nombro de uzataj vortoj (ne radikoj). Tiu povus unuflanke malaltigi nombron de uzataj sinonimoj, aliaflanke \u011di estus vortaro por evitindaj vortfaradoj. Ekzemploj<\/p>\n Ekzistas anka\u016d tre praktika ekonomia ka\u016dzo por tiu vortaro. Se oni povus malplialtigi la nombro de vortoj de 100000 al 50000 en Esperanto, tiam oni devas traduki nur 50000 vortoj al nacia lingvo. \u0108e multaj naciaj vortaroj la tempo\u015dparo estus granda. La dan\u011dero estas, ke per evoluo de lingvo, la vortoj a\u016d esprimoj, kiuj nun estas samsencaj, iam ekhavas aliajn sencojn. (ekzemplo: \u011dentilhomo – \u011dentila homo)<\/p>\n Transformi\u011doj de natura lingvo en principo neniam ne \u015dan\u011das iomete la esprimon de frazo. La formo kaj stilo de lingvo estas tre grava enhavo de informo en lingva mesa\u011do. Evidente \u0109iu transformi\u011do \u015dan\u011das la stilon de esprimo. Tiuj \u015dan\u011doj ne estas bone mezureblaj. \u0108iu formo povas esti ligita kun iu alia formo, kiun oni jam konas. Tiu simileco povas esti e\u0109 \u0109efa informo de esprimo. (Pripensu frazon: „mi estas Berlinano“) Sole restas la iloj de psikolingvistiko, kiuj simple solvas tiun demandon per statistika enketo. (vidu Hiroshi Nagata kaj Renato Corsetti: Influoj de gepatra lingvo sur la lernadon de esperanto: psikolingvistika esploro<\/a>)<\/p>\n La temo estas tre vasta kaj \u015dajnas al mi, ke en tiu kampo ekzistas multajn eblecojn. Por mi grava estas la konstato, ke Esperanto povas evolui kaj evoluas, kaj la direkto ne nek konata nek logika. Kiam mi legas esperantajn mesa\u011dojn en reto a\u016d a\u016ddas junajn esperantistojn (vidu: Varsovia vento<\/a>) mi supozas, ke la evoluo \u0135us komencis.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" En matematiko oni tre bone konas transformi\u011dojn, kiuj ne \u015dan\u011das la verecon de esprimo. Tiuj transformi\u011doj estas plej ofte uzataj por pli bona kompreno a\u016d matematika pruvo. Ekzistas difinitaj reguloj, kiuj priskribas tiujn transformi\u011dojn. a+b=c => a+b-c=0 => a-c=-b Similaj transformi\u011doj ekzistas anka\u016d en programaj lingvoj i = i+1; => i+=1; => i++; \u0108e naturaj […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,3],"tags":[],"class_list":["post-18","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-lingvistiko","category-masxina-tradukado"],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/blog.esperantilo.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/18","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/blog.esperantilo.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/blog.esperantilo.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/blog.esperantilo.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/blog.esperantilo.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=18"}],"version-history":[{"count":0,"href":"http:\/\/blog.esperantilo.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/18\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/blog.esperantilo.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=18"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/blog.esperantilo.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=18"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/blog.esperantilo.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=18"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}Artoj de transformigoj<\/h4>\n
\n
\n
\n
\n
Transformi\u011do de sintakso<\/h4>\n
\nLa ventonta kunveno okazos en Romo. Kunveno, kiu venos, okazos en Romo.<\/cite><\/p>\nInversa vortfarado<\/h4>\n
\n
Transdono de esperanta vortfarado al cela lingvo<\/h4>\n
\n
\n
Esperanta vortfarado – \u0109u vere unuforma?<\/h4>\n
\n
\n
Esperanto-Esperanto vortaro<\/h4>\n
\n
\u0108u vere ekzistas samsencaj transformi\u011doj?<\/h4>\n
Fina vorto<\/h4>\n